Steven van Belleghem bij SMC Groningen

Ik hoop dat je 50 minuten de tijd hebt. Want zo lang duurt deze lezing van Steven van Belleghem bij de Social Media Club in Groningen. En die is meer dan de moeite van het bekijken waard. Ten eerste is luisteren naar Steven is altijd leuk. Deels door zijn soepele manier van vertellen die een gemiddelde stand-up comedian niet zou misstaan, deels door zijn Belgische accent dat in onze Nederlandse oren altijd net even iets leuker klinkt. Maar dat is slechts vorm: de werkelijke kracht van zijn betoog zit in de inhoud. Steven legt via nuchtere analyse de link tussen verleden, heden en toekomst. Met talloze perfecte voorbeelden van de menselijke factor binnen het online marketing traject. Zeer verhelderend als je jezelf nog niet bewust bent van wat er allemaal aan het gebeuren is. En belangrijker nog: hoe je daar tegenaan kunt kijken.

Philips: nieuwe identity en logo

Philips event
Als je iemand volgt op Twitter, kun je soms binnen de dagelijkse tweets een trend ontdekken. Zo was was mij opgevallen dat Thomas Marzano het afgelopen jaar erg vaak bezig was met de heritage van Philips. Omdat zijn rol bij Philips ‘Head of Brand Design’ is, voel je aankomen dat er wellicht iets op til is. Dat bleek te kloppen: op woensdag 14 november onthulde Philips een nieuwe identity, met een vernieuwd logo en verse slogan: ‘Innovation and you’. In de dagen voorafgaand aan de onthulling kon je jouw pixel van het nieuwe logo online claimen, waardoor het logo steeds meer zichtbaar werd. Een introductie via social crowdsourcing, in feite. De bijbehorende hashtag #UncoverPhilips deed op Twitter z’n verbindende werk.

Philips was inmiddels toe aan een nieuwe jas. Dankzij alle online ontwikkelingen bewegen mensen en bedrijven dichter naar elkaar toe. De afstandelijkheid die sinds 1995 zijn intrede had gedaan paste daar niet meer bij. Het is daarom geen toeval dat het logo met het schild, dat sinds die periode letterlijk op de achtergrond is geraakt en zelfs even helemaal verdween, door Thomas en zijn team nieuw leven is ingeblazen. De ‘schild’-vorm draagt de historie van het merk en vormt, veel beter dan de bedrijfsnaam in kapitale letters, een gezicht voor de onderneming. Aan de nieuwe huisstijl is bijna een jaar gewerkt. Alle Philips materialen en media worden geleidelijk vervangen, waardoor de totale transitie zo’n twee jaar in beslag zal nemen.

Nu zul je wellicht denken: wat is hier zo opzienbarend aan..? Zo heel veel anders is het logo immers niet. Ten eerste zijn er niet zo heel veel echt Nederlandse, historische en wereldwijde merken meer. Philips hoort absoluut in die categorie en mag als koninklijk merk gerust een stukje cultureel erfgoed worden genoemd. Ten tweede is het beheer van een dergelijke global brand geen sinecure. Het moet binnen elke cultuur, taalgebied en productgroep tot zijn recht komen. In het geval van Philips een extra complexiteit, omdat Philips maar één merk voor alle producten kent: Philips. Van elektrische consumenten tandenborstel tot professionele medische MRI scanner: het logo moet op elk product en binnen iedere markt aansluiten. Uiteindelijk vormt zo’n verandering een heel circus waarbij vrijwel alle processen binnen een complex, globaal opererend bedrijf betrokken zijn.

  • Persbriefing vooraf met Philips CEO Frans van Houten
  • Persbriefing vooraf met Philips CEO Frans van Houten
  • Persbriefing met uiterst links Thomas Marzano, Philips Head of Brand Design
  • Philips CEO Frans van Houten spreekt buiten personeel toe
  • Projectie van nieuwe Philips logo op hoofdkantoor in Amsterdam
  • Projectie van de nieuwe Philips identity op hoofdkantoor in Amsterdam
  • Bram Koster op de tribune voor doven en slechthorenden...
  • Philips CEO Frans van Houten staat pers te woord
  • Lieke Lamb, Brechtje de Leij, Xaviera Ringeling, Bram Koster, Thomas Marzano, Johan Ong
  • Lieke Lamb, Brechtje de Leij, Xaviera Ringeling, Bram Koster, Thomas Marzano, Johan Ong
  • Philips schild: de evolutie
  • Philips schild: oud versus nieuw

Het evenement rond de onthulling op het hoofdkantoor van Philips in Amsterdam herinnerde aan een soortgelijke exercitie die ik in het verleden voor Organon mocht doen. Als eerste presenteerde Philips CEO Frans van Houten in besloten kring de nieuwe identity aan de pers en direct betrokkenen. Daarna ging het hele gezelschap naar buiten waar het personeel zich had verzameld op het Amstel Plein. Het nieuwe logo werd met spectaculaire muziek en via projectie op het gebouw gepresenteerd. Een erg leuke bijkomstigheid was dat een groepje online connecties elkaar tijdens deze lancering voor het eerst offline ontmoette. Zo kon het gebeuren dat het illustere Twitter gezelschap Tadek SolarzMarco Derksen, Brechtje de LeijXaviera RingelingBram KosterThomas Marzano, Johan Ong en ondergetekende in real life bij elkaar waren. Wat dat betreft mag Philips van mij volgende week wederom een rebranding lanceren…

Rhythm of the factory

Een goed voorbeeld van ‘anders naar dingen kijken’: ‘Rhythm of the factory‘. We kennen allemaal de saaie, corporate video’s van fabrieken. Hoe maak je die omgeving interessant..? Er zijn verschillende oplossingen, maar deze vorm van storytelling is wel érg creatief en goed uitgevoerd. Waarmee het niet de bedoeling is dat elke marketing- communicatie afdeling hun fabriek muziek laat maken. Laat het een inspiratiebron zijn om er achter te komen hoe jouw productieomgeving op een interessante manier kan worden gepresenteerd. En daardoor ook gedeeld.

Waarheen, waarvoor..?

TelkampHeb je jezelf ook wel eens afgevraagd hoe de wereld er over vijf à tien jaar uit zal zien..? Sinds eind jaren ’80 hebben we de computer zijn intrede zien doen in ons dagelijks leven. Analoge bestanden werden gestaag vervangen door digitale varianten. In de jaren ’90 werden al die machines dankzij internet aan elkaar geknoopt, en gingen we die digitale documenten online publiceren zodat anderen er hun voordeel mee konden doen. Het min of meer statische web was een feit. Online discussiëren gebeurde nog voornamelijk in fora en afgeschermde directories. Websites werden mooier, beter en toegankelijker maar de laatste grote omslag zou pas rond de jaren ’00 plaatsvinden met de komst van alle middelen die we inmiddels kennen als social media.

Heldere indeling wordt fluide
Het internet is daardoor fluide aan het worden. Live, zoals je wilt: er bestaat nog nauwelijks een lag in het delen van informatie, zoals met bijvoorbeeld e-mail nadrukkelijk nog wel het geval was. Voorheen bevond informatie zich achter een afgeloten digitaal muurtje. Wilde je die informatie hebben, dan kon je die alleen benaderen achter dat specifieke muurtje. Tenzij je de informatie kopieerde en elders herpubliceerde, bleef die informatie achter dat ene muurtje. Dat muurtje was het eigendom van een bedrijf of instelling en daarmee was de digitale wereld redelijk helder ingedeeld.

Nu kun je met één klik bijna ieder brokje informatie met iedereen delen via ontelbare netwerken. Een like, een tweet: social media vormt het informatieve cement tussen de onmetelijke hoeveelheid beschikbare informatie. Afgezien het kunnen delen van al die informatie met de snelheid van het licht, kunnen we er tegelijk ook onze mening aan verbinden. En aangezien de mens van nature graag wordt gehoord, is er een vliegwiel van informatie op gang gekomen dat nooit meer zal stoppen. De off-line, onzichtbare conversatie is online en zichtbaar geworden. Waar gaat dat allemaal naar toe..?

SchemaTerug naar de toekomst
Ik denk dat we uiteindelijk terug gaan naar dezelfde waardes waarmee iedereen rond 1920 handel dreef. Maar dan in het kwadraat. Ja, dat klinkt vreemd. In die periode -vóór de komst van massacommunicatie en consumptie- waren individuele, persoonlijke aspecten nog het belangrijkste element bij het opbouwen van een relatie. Of iemand aardig was, leuk, interessant of de goede connecties had was op individueel niveau toen nog van cruciaal belang.

Dat veranderde drastisch met de komst van massacommunicatie. Het individu werd steeds onherkenbaarder ingepakt in een omhulsels dat zakelijk ‘Bedrijf’ heette of ‘Markt’ als het om consumenten ging. Uiteindelijk werd de consument alleen nog geconfronteerd met dat zakelijke omhulsel, vormgegeven via een logo, huisstijl en ‘mission, vision & value’-statements die werden uitgeschoten via radio, televisie en print. De menselijke factor en hun karakters werden hiermee volledig aan het bedachte beeld onttrokken. Hoe onpersoonlijk kon ’t worden..?

Exact op dat punt ontketenen de sociale media momenteel een ware revolutie. Het individu heeft middelen in handen gekregen om zichzelf te profileren, en dat doen we dan ook naar hartelust. Jarenlange, verplichte anonimiteit wreekt zich door een uitbarsting van meningen, opinies en bevindingen. Wat je nu leest is er in feite ook één. De socialisering en democratisering van media: ik mag en kán als individu weer vrijelijk aan de wereld melden wat ik denk of vind. Of dat er iets toe doet..? Nou en of..!

SchemaHet individu centraal
Hiermee komt het individu opnieuw centraal te staan. Niet alleen als consument, maar ook binnen bedrijven. Consumenten laten zich niet langer als vanzelfsprekend verleiden door een mooi bedrijfslogo of webportal. Ze gaan zelfstandig op zoek naar de personen achter die bedrijfsmuur en vinden ze massaal via Facebook, Twitter of Linkedin. Dit maakt dat iedere medewerk(st)er van een onderneming een cruciale rol gaat spelen in de wijze waarop een organisatie wordt gezien. Iedere afzondelijke persoon binnen een onderneming is een onmisbaar puzzelstukje geworden van het totaalbeeld dat de consument buiten de bedrijfsmuren zal gaan ervaren. De medewerk(st)er is de bedrijfsidentiteit geworden. Niet wat er intern aan branding en positionering is bedacht. En de consument bepaalt zelf wel wat hij er wel of niet van gelooft.

Authenticiteit = geloofwaardigheid
Dit is precies de reden waarom authenticiteit zo vaak als cruciaal wordt benoemd. Bedrijven kunnen niet langer optisch verdoezelen hoe ze in elkaar steken en wat hun belangen zijn. De consument -als groep of individu- prikt daar dankzij alle in- en extern beschikbare informatie via sociale media in toenemende mate dwars doorheen. Is eenmaal gebleken dat het bedrijf niet authentiek opereert, dan is de opgelopen schade nog maar moeilijk te repareren en zeker niet alleen op individueel niveau. Per saldo is de wijze waarop een bedrijf zich kán profileren louter de optelsom van interne individuen geworden. Voor sommige bedrijven vergt dit gaandeweg slechts kleine aanpassingen. Maar er zijn ook bedrijven waarbij dit een totale interne ommezwaai gaat betekenen om binnen deze opnieuw geformuleerde waardes overeind te blijven, ongeacht product of dienst.

SchemaZowel bedreiging als kans
Ondernemingen die nu nog zo’n draai moeten maken staan per definitie op achterstand. Verandering kost immers tijd. Anderzijds: ieder bedrijf of instelling heeft (of krijgt) hiermee te maken. Daarom schuilt in deze bedreiging juist ook een kans. Hoe sneller en beter een onderneming die (interne) slag naar de individualisering en democratisering van informatie weet te maken, des te beter zal de concurrentiepositie zijn ten opzichte van bedrijven die dit niet slagvaardig oppakken. Als ze de noodzaak tot zo’n verandering überhaupt herkennen en niet even snel een social media strategie door een willekeurige stagair in elkaar laten knutselen.

Dit gaat het verschil maken tussen ondernemingen die succesvol zullen voortbestaan en ondernemingen die het niet gaan redden, ongeacht het formaat of marktaandeel van die onderneming. Want per saldo bestaat elk willekeurig bedrijf louter bij de gratie van iedere individuele consument en de inzet van iedere afzonderlijke medewerk(st)er. Net zoals rond 1920 nog het geval was, vóórdat gecentraliseerde en gecontroleerde massacommunicatie z’n intrede deed. Sociale media veroorzaken dat deze rollen binnen marketing en communicatie opnieuw centraal zullen komen te staan. Of in ieder geval centraal zouden moeten staan.

Jobs over corporate identity (1997)

Een erg bijzonder fragment van Steve Jobs die praat over de bedrijfsidentiteit van Apple. De exacte datum van deze speech is waarschijnlijk 28 september 1997, het moment dat de ‘Think Different’-campagne werd gelanceerd. Het was die dag zo’n 35 graden in Cupertino, wat de opvallende korte broek van Steve verklaard.

De video markeert het verdwijnen van Gil Amelio bij Apple, de terugkeer van Jobs en de wederopstanding van het merk: het startschot voor het Apple zoals we het nu kennen. Op dat moment verschijnt ook deze beroemde tekst, welke volgens geruchten door Jobs zelf is geschreven. In slechts een paar weken tijd na z’n (hernieuwde) aantreden maakte Jobs rigoreus schoon schip, en elimineert o.a. de Newton en de bouw van computers met het Mac OS onder licentie (bijvoorbeeld Power Computing) waar hij in deze speech ook aan refereert: terug naar de core.

De ‘Think Different’ campagne is gemaakt door ’t Amerikaanse reclamebureau TBWA/Chiat/Day. Directeur van die club was Lee Clow, een vriendje van Jobs. Vóór het vertrek van Jobs werkte TBWA/Chiat/Day al voor Apple: de legendarische ‘1984‘-commercial ontstond ook onder hun leiding. Toen Jobs door John Scully naar buiten was gewerkt ging ’t bureau van Clow dezelfde route. Jobs haalde TBWA/Chiat/Day gelijktijdig met zijn terugkomst opnieuw naar binnen.

Aardig detail: ‘Think Different’ is grammaticaal onjuist. Het zou eigenlijk ‘Think Differently‘ moeten zijn. Waarschijnlijk heeft ’t bureau voor deze creatieve tekstvorm gekozen om indirect het ‘anders denken’-gevoel van te versterken. Opvallend: elke zin die Steve Jobs hier uitspreekt is vandaag de dag nog nét zo relevant voor Apple als 13 jaar geleden. Kortom: we kijken hier naar de geboorte van één van de meest succesvolle bedrijfspositioneringen ooit.

Consistent bouwen aan branding en identity

Heel soms kom je presentaties tegen die de vinger exact op de zere plek leggen. De virtuele, digitale wereld is z’n eigen normen en waarden aan het creëren. Het is aan de rest van de wereld om daar op aan te sluiten. Authenticiteit, consequentie en lange termijn visie zijn daarbij belangrijke factoren. Het bedrijfsleven heeft daarmee een nogal forse ommekeer te maken, waar men zich nog maar nauwelijks van bewust lijkt.

Marketing denkt in relatief kortlopende campagnes om verkoopdoelstellingen te halen: ‘na mij de zondvloed’. De simpele borging van de bedrijfsidentiteit binnen een productcampagne is vaak al geen onderwerp van discussie. Communicatie richt zich doorgaans op onderwerpen en gebeurtenissen van ’t moment, al dan niet reactief. Naar buiten tredende afdelingen -sales, marketing en communicatie- streven niet zelden hun eigen doelen na zonder heldere, onderlinge afstemming. Typische ‘mission, vision, values’ statements zijn vaak inhoudsloze, generieke schaamlapjes. Van bovenaf opgelegde sociaal wenselijke bedrijfcommunicatie zonder authentieke inhoud: ’t staat goed in het (sociaal) jaarverslag. De open, digitale wereld -waar ook diverse stakeholders zich ophouden- deelt onderling informatie, overziet het inconsistente geheel, prikt er dwars doorheen en gelooft er allemaal geen snars meer van. Met een concreet wantrouwen tot gevolg. Funest en nagenoeg onomkeerbaar: “What goes into the cloud, stays in the cloud”.

Het klinkt wellicht allemaal nogal cru, maar ik geloof oprecht dat deze situatie voor de meeste grote en middelgrote bedrijven in meer of mindere mate opgaat. Daarin blijk ik niet de enige. Paul Isakson is verantwoordelijk voor onderstaande presentatie, die duidelijk aangeeft waar de schoen wringt:

Kortom: wáár zitten die bewakers, verhalenvertellers en imagobouwes die over alle disciplines en bedrijfskolommen heen ‘het bedrijf’ bewaken..? Natuurlijk claimen zowel marketing, communicatie als sales (niet zelden om politieke redenen) ieder voor zich dat die rol hen toebehoort. Het is echter een feit dat geen van hen, zonder bijzondere privileges, in staat kán zijn die rol in de volledige breedte te vervullen. De vraag is welk overkoepelend orgaan zich boven deze partijen begeeft. De directie..? Die besteden het afhandelen van dergelijke problematiek uit aan één van de eerder genoemde afdelingen. En zo blijft de werkelijke, latente noodzaak onherkenbaar, onbenoemd en onopgelost zweven tussen belangen, afdelingen en kolommen.

De oplossing..? Daar geeft ook Paul Isakson niet echt een antwoord op. Persoonlijk denk ik dat ‘het bedrijfsimago’ dankzij de ontwikkelingen en qua belang op zijn plaats is rond directie niveau. Het is niet voor niets dat organisaties welke op dit specifieke punt sterk presteren over een CEO beschikken die deze rol vertegenwoordigd, vaak vanuit persoonlijk inzicht. Is die visie niet aanwezig, dan zal die rol op een andere wijze moeten worden ingevuld. Niet alleen bepalend, sturend, coördinerend en controlerend in de breedte, maar vooral ook in de diepte van de organisatie. Een crossmediale, of beter gezegd: crosscommunicatieve, vliegende kiep met visie. Elke andere oplossing kan gesegmenteerd puinruimen aan de onderkant van een organisatie, als het onomkeerbare kwaad reeds is geschied, niet voorkomen. “If you don’t define your brand, someone else will.”

Open tijdens verbouwing

Het marketing- en communicatielandschap is enorm aan het veranderen, hoor je bijna dagelijks. Wat is er dan zo enorm aan het veranderen..? Consumenten hebben nog dezelfde behoeftes als voorheen: we kopen nog immer producten en laten ons nog steeds informeren. In die context is ‘de mens’ is niet zo heel sterk veranderd. Toch lijkt er een verandering voelbaar, van een fysieke wereld richting de digitale. Zoals bij iedere verhuizing rijst de vraag: wat gaat er mee in de verhuisdoos, en wat gooi je weg..?

Oude schoenen
Voorheen adverteerde een fabrikant o.a. via televisie, radio, advertenties en/of billboards. De consument werd geïnformeerd, praatte met vrienden, buren of kennissen en las een redactioneel stukje in de krant. Om daarna te besluiten of een product wel of niet werd aangeschaft. Na het zenden van de boodschap was het nauwelijks mogelijk om de perceptie van de consument te sturen: elke vorm van ‘lading’ moest in de initiële boodschap worden verpakt. Om aan het eind van het proces te meten in hoeverre de boodschap z’n doel had bereikt aan de hand van verkoopcijfers. Een keurig, overzichtelijk en nagenoeg lineair proces. Behoorlijk gechargeerd, maar dit is hoe marketing de afgelopen decennia heeft gewerkt. Oude schoenen, dus. Toch nog maar even bewaren.

Nieuwe bakstenen
Natuurlijk wordt er nog steeds via televisie, radio, advertenties en/of billboards geadverteerd. Maar zodra die boodschap de consument bereikt blijkt de eigen, beperkte omgeving ineens niet meer leidend in het maken van keuzes. Via weblogs, fora en andere sociale media worden kwistig meningen en ervaringen uitgewisseld. Hoor en wederhoor in het kwadraat: de aloude mond-op-mond-reclame is gedigitaliseerd en wordt nu sociale media genoemd. In dit deel van het proces spelen fabrikanten nog nauwelijks een rol. Logisch, want traditioneel kon hier helemaal geen rol worden gespeeld omdat methoden ontbraken. Naar iedere verjaardag of buurtfeestje een vertegenwoordiger uitzenden was uiteraard geen optie. Doordat we via internet niet langer tijd en plaats gebonden zijn, is het bereik groot en de impact enorm. Eén slechte ervaring kan spontaan honderduizenden euro’s aan reclamegelden waardeloos maken. Dé reden dat fabrikanten met de consument mee moeten verhuizen. Eén goede ervaring kan echter ook honderduizenden euro’s aan reclamegelden besparen. Dé reden dat fabrikanten moeten wíllen verhuizen. Oh, ja: we zijn nog niet klaar met het bouwen van uw nieuwe onderkomen. Geeft u even de bakstenen aan..?

De verhuizing beperkt zich uiteraard niet tot sociale media alleen. Omdat consumenten meer en meer betrokken raken op internet en daarin steeds beter worden gefaciliteerd -bijvoorbeeld met mobiel internet- is een ommekeer voelbaar. We lezen minder uren in tijdschriften en kranten, besteden minder tijd voor de televisie maar vertoeven steeds meer op internet. Wat niet wil zeggen dat we minder lezen of televisiekijken. Integendeel: via YouTube en Uitzendinggemist compenseren we dat ruimschoots. Klikkenderwijs lezen wij ons suffer dan ooit. De e-reader lijkt niet voor niets de volgende hype te gaan worden. De wereld van de consument en internet zijn in rap tempo fysiek één aan het worden, en dat houdt geen enkele kersttoespraak van een lokale vorstin tegen. Digitale communicatie als equivalent van stromend water of electriciteit: het is gewoon geworden.

Werk in uitvoering
Omdat psychologische en technische drempels tussen het echte en het digitale leven worden geslecht, wordt ook consumeren via internet gemeengoed. Fysieke producten worden online gekocht of krijgen een electronisch verhandelbare evenknie: denk hierbij b.v. aan muziek en boeken. Meer volgt, ook wat nog buiten ons voorstellingsvermogen ligt. Dit brengt het gevaar met zich mee dat bedrijfs- en verdienmodellen die nog volledig zijn gestoeld op bestaande economische waardes de stroomversnelling binnen de digitale ontwikkeling mislopen. Bedrijven die nu nog (nagenoeg) afwezig zijn binnen de digitale wereld van de consument staan per definitie op achterstand. Niet alleen in het onderzoeken van en leren omgaan met deze nieuwe omstandigheden, maar tevens in het opbouwen en onderhouden van bedrijfs- en merkidentiteiten. Ook in die wereld zal een merk immers vormgegeven moeten worden om herkenbaar te blijven. De vereiste actieve deelname bereik je niet met ‘een website’, maar vergt pioniersmentaliteit in nog onontgonnen terrein. Achterover leunen tot de complete blauwdruk van deze communicatieve omgeving gereed is lijkt slim, maar is zinloos. Hier is altijd alles in aanbouw en nooit iets af. Ook zo’n ‘nieuwe waarde’ waar velen aan zullen moeten wennen.

‘Open tijdens verbouwing’, las ik laatst op een winkelruit en moest grinniken. Typerend voor de situatie waar de gehele communicatie- en marketingwereld tegenaan zit te kijken. Nou, aan de slag dan maar..? Vóór de concurrentie z’n zaakjes eerder op orde blijkt te hebben, of er totaal nieuwe competitie opduikt uit één of andere onbekende digitale hoek.

Ondernemen met sociale netwerken

Ondernemen Met Sociale Netwerken

Om de één of andere reden lijkt het kwartje momenteel massaal te vallen: sociale media (of: ‘social media’) zijn voor iedereen -die ook maar iets met marketing en/of communicatie doet- onontkoombaar. Dat zijn nogal wat mensen en disciplines. Hoewel iedereen Linkedin, Hyves, Facebook, Twitter etc. kent, is de actuele vraag: wat kan ik hier professioneel beschouwd mee..? Klanten, relaties en andere contacten verhuizen massaal richting internet. Om in contact te kunnen blijven zullen bedrijven mee moeten verhuizen. Waar moet je in hemelsnaam beginnen..? Of, nog ingewikkelder: hoe zorg je dat jouw bedrijf of product voor een doelgroep binnen al dat communicatiegeweld herkenbaar en bereikbaar blijft..?

De voorhoede heeft ’t onbekende terrein reeds verkend en komt nu met een lawine aan adviserende publicaties. Nieuw is Ondernemen Met Sociale Netwerken van Syntens, opgeduikeld via deze Linkedin discussiegroep. Het naslagwerk geeft een redelijk compleet beeld van ’t speelveld, met name voor mensen die zich hier nog niet eerder in hebben verdiept. Via DutchCowboys kwam ik dit 6 stappenplan tegen. Kort, helder en duidelijk. Vermeldenswaardig is ook Addictomatic. Via deze site is het mogelijk om met één druk op de knop te zien wáár er over een specifiek merk, product of onderwerp wordt gediscussieërd. Dat scheelt weer een hoop tijd bij het afstruinen van weblogs, fora, en tweets op zoek naar relevante reacties en artikelen…